Archief website
& contact

oratie & update

E-Magazine VNA

discussie overheidsarchitectuur

 

architectuur is een teken van beschaving

Dit geldt voor de fysieke wereld van steden, gebouwen, landschappen en interieuren.
Dit geldt echter nog veel meer voor de digitale wereld, de wereld
van digitale services, het digitale informatieverkeer, applicaties,
computers, netwerken en werkplekken.


Op 1 oktober 2004 heb ik mijn inaugurele rede gehouden op de Radboud Universiteit te Nijmegen, getiteld 'Architectuur in de Digitale Wereld'.
inaugurele rede, getoonde plaatjes, uitgesproken teksten.

Met een grote groep studenten probeer ik middels een workshopachtig college de essentie van digitale architectuur te doorgronden.
Daarbij wordt gebruik gemaakt van een collegedictaat dat bedoeld is voor studenten. Probeer ook eens enkele tentamenvragen.

Middels stage-opdrachten wordt getracht verdieping te verkrijgen in onderwerpen van de architectuur in de digitale wereld.

Commentaren van andere belangstellenden op deze poging om meer scherpte te krijgen in dit onderwerp zijn van harte welkom.


Stellingen over digitale architectuur

Stelling 1. Het zal blijken dat de belangrijkste architecten van de eenentwintigste eeuw de architecten van de digitale wereld zijn.

Deze nieuwe loot aan het architectuurdenken zal een veel grotere impact krijgen op het functioneren van mens, onderneming en maatschappij dan de architectuur van de fysieke wereld.
Ik ben er echter ook van overtuigd dat er in de toekomst mixed teams zullen ontstaan van fysieke architecten en digitale architecten, gezien de vervlechting van de beide werelden. Daarom is de houding van het SBA inzake het alleenrecht van de architectentitel voor de fysieke wereld beslist ongepast en niet meer van deze tijd. Dit blokkeert een synthese tussen de architecturen van de beide werelden.

Stelling 2. Veel onbegrip over digitale architectuur komt doordat architectuur in de digitale wereld veel abstracter is dan architectuur in de fysieke wereld.

Hierdoor hebben sommige fysieke architecten nog wat moeite om een beeld te vormen van een architect in de IT-sector. Voorts is het artefact onder beschouwing veel dynamischer, wat veel hogere eisen stelt aan de onderhavige architectuur.
Veel problemen in de digitale architectuur zijn ook veel complexer dan in de fysieke wereld. Het zal blijken dat door de wat fundamentelere opstelling die wordt vereist van enterprise architecten zij uiteindelijk zullen komen tot oplossingswijzen die ook leerzaam zullen zijn in de stedenbouwkundige architectuur. De complexe problemen in de stedenbouwkundige architectuur zijn immers de toegankelijkheid van de stad en de afvoer van het afval.

Stelling 3. De wanorde in het applicatielandschap en de IT-infrastructuur bij veel ondernemingen wordt veroorzaakt door een gebrek aan digitale architectuur.

Een slechte enterprise-architectuur werkt als een dwangbuis voor de onderneming. Elke onderneming heeft echter een enterprise-architectuur, veelal een impliciete, niet bewuste. Een impliciete enterprise-architectuur zou echter best een slechte kunnen zijn.
Veel ondernemingen hebben ten onrechte de indruk dat de problematiek in de IT kan worden opgelost met meer IT in plaats van het concipiŽren van een heldere enterprise architectuur met de daarbij horende domeinarchitecturen. IT toevoegen bij IT-problemen heeft vaak het zelfde effect als olie op het vuur gooien. Je bent druk in de weer, maar het wakkert de problemen alleen maar aan.

Stelling 4. Met goede digitale architectuur zijn er minder automatiseerders nodig en minder personeel om infrastructuur en applicaties in de lucht te houden.

In plaats van alsmaar meer mensen te moeten (om)scholen, wordt het tijd dat het vakgebied daadwerkelijk wordt 'verdiept' door architectuur centraal te stellen. Een volwassen digitale architectuur is nodig om de kwaliteit van inzet en gebruik van IT-middelen op een hoger peil te krijgen; zo'n beslissing heeft direct impact op het rendement in bedrijfsleven, overheid en samenleving.
Omdat de meeste ondernemingen nog steeds veel te veel IT-ers aan het werk hebben, geldt de bekende vuistregel: wat ťťn IT-er kan presteren in ťťn week, kunnen twee IT-ers in twee weken.

Stelling 5. Een brede academische vooropleiding is een absolute voorwaarde voor een bekwame digitale architect.

Er is grote behoefte aan architectuuropleidingen op academisch niveau. Een digitale architect dient naast architectuurkennis ook voldoende kennis te hebben van bedrijfskundige, sociologische en psychologische zaken naast fundamentele kennis van systeemtheorie en cybernetica. De digitale architect 'vecht' enerzijds tegen complexiteit, anderzijds tracht hij een 'bewoonbare' digitale wereld te scheppen.
Het formuleren van de totale digitale architectuur in een onderneming heeft een moeilijkheidsgraad die slechts wordt overtroffen door de wat moeilijkere onderwerpen uit de theoretische natuurkunde, ondanks het feit dat er geen formules worden toegepast. Academisch niveau blijkt uit heldere consistente formuleringen, die de toets der kritiek kunnen doorstaan. Formules zijn slechts een verkorte notatievorm voor die formuleringen.
Het concipiŽren van een consistente, coherente verzameling principes met een hoge mate van toekomstvastheid in een driedimensionale ruimte (opgespannen door de dimensies architectuuraspecten, beschouwingniveaus's (scope) en 'de vier werelden') vergt een bijzonder hoog niveau van abstract denken. Daarenboven heeft een digitale architect nog te maken met ondoorgrondelijke 'objecten' als mensen.

Stelling 6. De CAO (corporate architectural officer), de hoogste architect, dient juist te worden gepositioneerd in een onderneming.

Architectuur is het middel bij uitstek om te borgen dat een onderneming kan ontplooien naar een fascinerende, onbekende toekomst. Daarbij is de enterprise-architect belangrijker voor de continuÔteit van de ondermening dan de CFO.
Te vaak komt het nog voor dat de CAO wordt gezien als het knapste jongetje van de klas die met heel moeilijke zaken bezig is. In een moderne onderneming echter zitten de CEO, CIO en de CAO eens per kwartaal om de tafel om de strategische mogelijkheden voor de onderneming te evalueren / bij te stellen.

Stelling 7. Technologie is zeer belangrijk voor architectuur. Maar zet niet de CTO (corporate technology officer) op de plaats van de CAO (corporate architectural officer).

Nieuwe technologieŽn bieden mogelijkheden tot geavanceerdere architecturen. Maar de inzet van technologie dient dienend te blijven. De CTO hoort daarom een inspiratiebron te zijn voor de CAO. Het is uiteindelijk de verantwoordelijkheid van de CAO om nieuwe technologieŽn zodanig aan te wenden dat ze de effectiviteit, de efficiency en het innovatieve vermogen van de onderneming bevorderen. Enterprise-architectuur is een teken van beschaving en geen vrijbrief voor een technologie-uitstalling.

Stelling 8. De huidige populatie van architecten in de IT-gemeenschap behoeft danige opschoning.

Het is tegenwoordig in de mode om je architect te noemen. Dit wordt enerzijds ingegeven door het grote gebrek aan echte architecten in de bedrijfstak, anderzijds klinkt het natuurlijk reuze interessant om op een verjaardagsfeestje te vertellen dat je architect bent. Architect in een digitale wereld nog wel!
Veelvuldig wordt het begrip 'architectuur', zoals bedoeld in de fysieke wereld, en het begrip 'pattern', zoals bedoeld door Christopher Alexander, door IT-yuppen misbruikt om interessant te doen. Het wordt de hoogste tijd dat dit wordt teruggedraaid. Het zou verstandig zijn een limitatieve opsomming op te stellen van de 'archifacten' die een rol spelen bij digitale architectuur en daarmee zorgvuldig het werkterrein van de architect af te bakenen.
PS: Misschien geldt wel voor de hele IT-gemeenschap dat er opschoning vereist is. In ieder geval is het verstandig om bij het aannemen of inhuren van IT deskundigen eerst de lakmoesproef te doen.

Stelling 9. Digitale architectuur hoort helaas nog thuis in het rijtje kwaliteitssysteem, security, methodologie, risicomanagement, kennismanagement en vakmanschap. Als het goed gaat met de onderneming wordt het als ballast ervaren. Als het slecht gaat, is er geen geld voor.

Het zal nog lang duren voordat de boardroom echt voor digitale architectuur zal kiezen. ContinuÔteit is immers minder belangrijk dan de kortetermijnpositie op de effectenbeurs. En dat terwijl enterprise-architectuur de absolute voorwaarde is om de complexiteit de baas te blijven, zeker bij outsourcingssituaties. Outsourcing zonder enterprise-architectuur lijkt op autorijden zonder veiligheidsgordel.
Positief is echter de tendens dat bij veel ondernemingen die wat 'volwassener' zijn op IT-gebied steeds vaker een digitale architect wordt ingehuurd waar vroeger nog een consultant werd geraadpleegd . In voetbaljargon: 'Geen woorden, maar daden'!

Stelling 10. Het wordt tijd dat er een functionaris wordt benoemd die voor de digitale Nederlandse samenleving een soortgelijke taak krijgt als de Rijksbouwmeester voor de fysieke wereld.

Ook voor de Nederlandse overheid wordt digitale architectuur een steeds belangrijker issue. Hiervoor zouden documenten dienen te worden geconcipieerd zoals in de fysieke wereld Ontwerpen aan Nederland (Ministeries van OC&W, VROM, V&W en LNV, 2000).
Op de dag van mijn oratie, 1 oktober 2004, werd Mels Crouwel de nieuwe Rijksbouwmeester. Hopelijk toont hij wat meer affiniteit met de opkomst van de digitale architectuur dan zijn voorganger Jo Coenen.